Oʻ dan Ö ga: yangi alifbo raqamli olamda nimani oʻzgartiradi?

Natijada alifbo 28 harf va 1 tutuq belgisidan iborat boʻladi. Harflar tartibi ham oʻzgaradi: amaldagi alifboda Oʻ, Gʻ, Sh, Ch eng oxirida, Z dan keyin turadi. Qonundagi jadvalda esa yangi harflar oʻz asosining yonida: G dan keyin Ğ, O dan keyin Ö, S dan keyin Ş va Ç. Oʻtish bosqichma-bosqich boʻladi. Qonun kuchga kirgunga qadar rasmiylashtirilgan hujjatlar, milliy valyuta va qimmatli qogʻozlar oʻz kuchini saqlaydi. Peshlavha va koʻrsatkichlar esa yaroqsiz holga kelgunga qadar yoki hukumat dasturidagi muddatgacha ishlatiladi.

Koʻzga bir xil, kompyuterga har xil

Kompyuter belgini shakliga qarab emas, Unicode standartidagi raqamli kodiga qarab taniydi. Oʻ va gʻ uchun toʻgʻri belgi U+02BB (teskari vergul) boʻlib, Unicode uni harf deb hisoblaydi. Uning oʻrnida yuradigan apostrof va qoʻshtirnoqlar esa tinish belgilari.

• ʻ — U+02BB — harf (modifikator) — oʻ va gʻ uchun toʻgʻri belgi
• ʼ — U+02BC — harf (modifikator) — tutuq belgisi: sanʼat, maʼno
• ' — U+0027 — tinish belgisi — oddiy apostrof, dastur kodi
• ‘ ’ — U+2018, U+2019 — tinish belgisi — qoʻshtirnoq
• ` — U+0060 — belgi — urgʻu belgisi

Asosiy farq «toifa» ustunida. Dastur harfni soʻzning bir qismi deb biladi, tinish belgisini esa koʻpincha soʻz chegarasi deb hisoblaydi. U+2018 va U+2019 oʻzbek lotin yozuvida ichki qoʻshtirnoq vazifasini bajaradi, shuning uchun ularni harf oʻrnida ishlatish xato. Muammo shundaki, toʻgʻri belgi koʻpchilik klaviaturada yoʻq. Vikipediyaning maʼlumotiga koʻra, 2022-yilda Windows bilan keladigan oʻzbek lotin klaviaturalarida ham uni oson yozib boʻlmagan. Word dasturida uni olish uchun 02BB raqamini terib, Alt+X bosiladi: bitta belgi uchun oltita tugma. Shuning uchun koʻpchilik, jumladan baʼzi davlat saytlari ham ' yoki ‘ belgisidan foydalanib keldi.

Amalda nima boʻldi

Bitta soʻzning bir necha xil yozilishi qidiruv, saralash va avtomatik tahlilni buzadi. Senator Mamatkarimovning aytishicha, dasturlar va qidiruv tizimlari bunday variantlarni alohida soʻzlar deb qabul qiladi, bu esa indekslash va elektron lugʻatlarni qiyinlashtiradi. Bir nechta aniq misol:

• 1. Qidiruv topmaydi. Bazada «Gʻafur Gʻulom» (U+02BB bilan) yozilgan boʻlsa, «G'afur G'ulom» deb apostrof bilan qidirgan foydalanuvchi oddiy qidiruvda hech narsa topmaydi.
• 2. Xeshteg uziladi. X tarmogʻi qoidalariga koʻra, tinish belgisi xeshtegni oʻsha joyda tugatadi. Shuning uchun #o'zbekiston xeshtegi amalda #o boʻlib qoladi.
• 3. Roʻyxat tartibi buziladi. Oddiy saralash belgining kod raqamiga qaraydi: ' ning kodi 39, b niki 98, z niki 122, ʻ niki esa 699. Natijada bitta familiya ikki xil yozilsa, roʻyxatning ikki chetiga tushadi: O'rinov, Obidov, Ozodov, Oʻrinov.
• 4. Sunʼiy intellekt chalgʻiydi. Rasmiylarning taʼkidlashicha, yagona belgilar oʻzbekcha klaviatura, dasturlar va nutqni matnga aylantiruvchi tizimlarni yaratishni osonlashtiradi. Bir soʻzning oʻndan ortiq varianti esa model uchun bir-biriga bogʻlanmagan turli shakllar boʻlib qoladi.

Yangi harflar bu muammolarning asosiy qismini hal qiladi. Ö, Ğ, Ş va Ç Unicode standartida oddiy harf, shuning uchun soʻz boʻlinmaydi: xeshteg uzilmaydi, qidiruv va soʻz sanash toʻgʻri ishlaydi. Saralash esa alohida masala, u haqda quyida.

Yangi harflar va klaviatura

Yangi toʻrt harfning har biri Unicode standartida bitta tayyor belgi va turk, ozarbayjon kabi tillarda allaqachon ishlatiladi. Raqamli texnologiyalar vaziri maslahatchisi Nurilla Abdullayevning fikricha, aynan shu narsa ularni axborot tizimlariga joriy etishni osonlashtiradi.

• Ö ö — U+00D6 / U+00F6 — turk, ozarbayjon, nemis
• Ğ ğ — U+011E / U+011F — turk, ozarbayjon
• Ş ş — U+015E / U+015F — turk, ozarbayjon
• Ç ç — U+00C7 / U+00E7 — turk, ozarbayjon, fransuz
• ʼ (tutuq belgisi) — U+02BC — oʻzgarmaydi

Davlat tilini rivojlantirish departamenti rahbari Nodirjon Xolboʻtayevning aytishicha, mutaxassislar yangi harflarni klaviaturadagi boʻsh tugmalarga joylashtirishni taklif qilgan. Shunda ularni bitta tugma bilan yozish mumkin boʻladi. Rasmiy klaviatura tartibi chiqquncha quyidagi yoʻllar bor: • Word dasturida jadvaldagi kodni yozib, Alt+X bosiladi: 015F → ş, 011F → ğ. • Telefonda koʻp klaviaturalar harfni bosib turganda uning variantlarini koʻrsatadi, masalan, o → ö, c → ç. • Turk klaviaturasi qulay tuyuladi, lekin unda tuzoq bor. Undagi odatdagi I tugmasi nuqtasiz ı ni chiqaradi, nuqtali i ning katta shakli esa İ. Natijada «iqtisod» soʻzi koʻzga sezilmagan holda «ıqtısod» boʻlib yozilishi va qidiruvda topilmasligi mumkin. Tutuq belgisi oʻzgarmaydi, demak apostrof masalasi toʻliq yoʻqolmaydi. Qonundagi alifbo jadvalida u ʼ shaklida berilgan, raqamli matnda unga mos belgi U+02BC. Dasturchilar uchun: oʻtish davri roʻyxati Oʻtish davrining eng katta xavfi eski matnlarni koʻr-koʻrona avtomatik almashtirish. Nurilla Abdullayevning aytishicha, davlat axborot tizimlari uchun yagona texnik standart ishlab chiqiladi. Maʼlumotlar bazalari auditdan oʻtkazilib, oʻ, gʻ, sh, ch harflari avtomatik almashtiriladi, qidiruv va identifikatsiya mexanizmlari takomillashtiriladi. Oddiy «topish va almashtirish» esa oʻzbekcha boʻlmagan matnni ham buzadi:

• Dashboard → Daşboard
• English → Engliş
• ChatGPT → ÇatGPT
• shop.uz → şop.uz
• shoxrux@mail.uz → şoxrux@mail.uz
• O'Reilly → ÖReilly

Takliflar: Qonun kuchga kirgunga qadar olti oy bor va bu vaqt texnik tayyorgarlik uchun hal qiluvchi. Xolboʻtayevning aytishicha, qonun kuchga kirgach OAV, davlat idoralari va rasmiy ish yuritishda yangi alifbo majburiy boʻladi. Fuqarolar esa shaxsiy yozishmalarda oʻzi oʻrgangan alifbodan foydalanishi mumkin. Baʼzi nashrlar, masalan Kun.uz, yangi harflarga allaqachon oʻtgan.

• 1. Yagona texnik standart ochiq eʼlon qilinsin. Unda harflarning Unicode kodlari, tutuq belgisi uchun U+02BC, klaviatura va saralash tartibi aniq yozilsin. Shunda xususiy dasturchilar ham davlat tizimlari bilan bir xil ishlaydi.
• 2. Rasmiy klaviatura tartibi 2027-yil 22-aprelgacha tayyor boʻlsin. U Windows, macOS, Android va iOS uchun chiqsa, odamlar turk klaviaturasidagi ı va İ tuzogʻiga tushmaydi.
• 3. Maktab va oliygohlarda yangi harflarni yozish oʻrgatilsin. Informatika darsida Unicode asoslarini tushuntirish shunday xatolarning oldini oladi.
• 4. Tahririyatlar oʻtish sanasini oldindan belgilasin. Bitta sonda, ayniqsa bitta matnda eski va yangi yozuvni aralashtirmaslik kerak.
• 5. Har birimiz hozirdan toʻgʻri belgilarni odat qilaylik. 22-aprelgacha amaldagi alifbo rasmiy, unda ham ' oʻrniga ʻ va ʼ ishlatish mumkin.

Xulosa: Oʻ va gʻ dagi kichkina belgi 31 yil davomida oʻzbek tilining raqamli makondagi eng zaif nuqtasi boʻldi. Yangi alifbo bu muammoni ildizidan hal qiladi, lekin oʻtish davrida bir soʻz kirill, amaldagi lotin va yangi lotin yozuvida yonma-yon yuradi. Senator Husan Ermatov aniq muddatlar belgilanmasa, uch alifbo bir vaqtda qoʻllanishi mumkinligidan ogohlantirgan. Islohotning tanqidchilari ham bor. Taʼlim eksperti Komil Jalilov texnologik muqobillar yetarli oʻrganilganmi, degan savolni koʻtargan. U turli yoshdagi odamlarning oʻqish tezligi boʻyicha qiyosiy tadqiqot oʻtkazishni taklif qilgan, bunday tadqiqot oʻtish davrini rejalashtirishda ham asqotardi. Til raqamli makonda qanchalik izchil yozilsa, kompyuter uni shunchalik yaxshi «tushunadi». Bu ishda dasturchilar, oʻqituvchilar va tahririyatlar birdek masʼul. Ushbu maqola amaldagi alifboda yozildi: oʻ va gʻ uchun ʻ (U+02BB), tutuq belgisi uchun ʼ (U+02BC) ishlatildi.

Manbalar

• OʻRQ-1184-son qonun, 21.10.2026 (lex.uz) • 71-I-son qonun, 06.05.1995 (lex.uz) • Dunyo AA: alifboning yangi shaklida Ö, Ğ, Ş, Ç harflari, 22.10.2026 • Kun.uz: hafta dayjesti, 25.10.2026 • The Times of Central Asia: Senat alifbo oʻzgarishlarini maʼqulladi, 11.09.2026 • Spot: davlat axborot tizimlari uchun 6 yoʻnalish, 10.09.2026 • Spot: yangi harflar klaviaturaga qanday joylashtiriladi, 10.09.2026 • Wikipedia: Uzbek alphabet • Wikipedia: Gʻ • Hashtag Tools: X tarmogʻida xeshteg qoidalari